Thực tiễn giải quyết tranh chấp dự án PPP: Bài học pháp lý đắt giá và kỹ thuật soạn thảo hợp đồng phòng ngừa rủi ro

Trong thực tiễn hành nghề pháp lý, chúng tôi nhận thấy rằng phần lớn các tranh chấp trong dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP – Public Private Partnership) không phát sinh vì các bên thiếu thiện chí, cũng không hoàn toàn do biến động của thị trường, mà chủ yếu bắt nguồn từ một nguyên nhân rất “đời thường” nhưng vô cùng nghiêm trọng: các bên chưa dự liệu đầy đủ cơ chế phân bổ rủi ro, quy trình phối hợp và phương thức giải quyết tranh chấp ngay từ khi ký kết hợp đồng.

Luật sư Hồ Vương Quốc Sử – CEO LS LAW FIRM: “Khi một dự án hạ tầng trị giá hàng nghìn tỷ đồng không đổ vỡ vì thiếu vốn, mà vì… một điều khoản hợp đồng chưa được viết đủ rõ.“

Một dự án PPP có thể huy động hàng nghìn tỷ đồng, tác động trực tiếp đến lợi ích công cộng, ngân sách nhà nước, hệ thống tài chính và niềm tin của nhà đầu tư. Trong bối cảnh đó, hợp đồng PPP không chỉ là một văn bản pháp lý đơn thuần, mà là “bản hiến pháp riêng” điều chỉnh toàn bộ vòng đời của dự án.

PPP – Xu hướng tất yếu trong phát triển hạ tầng hiện đại

Mô hình PPP phản ánh sự chuyển dịch căn bản trong tư duy quản trị quốc gia.

Trong quá khứ, Nhà nước đóng vai trò chủ đạo, trực tiếp bố trí nguồn vốn và tổ chức đầu tư. Tuy nhiên, khi nhu cầu phát triển hạ tầng ngày càng lớn, áp lực ngân sách gia tăng, việc huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân trở thành yêu cầu tất yếu.

Theo quan sát chúng ta thấy, PPP đang chuyển từ vai trò “nguồn vốn bổ sung” sang trở thành phương thức mặc định để triển khai các dự án hạ tầng trọng điểm trong tương lai.

Điều đó cho thấy: PPP không chỉ là giải pháp tài chính, mà là chiến lược phát triển quốc gia dài hạn, thể hiện sự chuyển đổi từ mô hình “Nhà nước làm thay thị trường” sang “Nhà nước kiến tạo và dẫn dắt thị trường”.

Vì sao tranh chấp PPP thường phức tạp hơn các tranh chấp thương mại thông thường?

Tranh chấp PPP mang bản chất “lai ghép” giữa: Quan hệ công quyền; Quan hệ đầu tư; Quan hệ xây dựng; Quan hệ tài chính và Quan hệ vận hành khai thác.

Do đó, mỗi tranh chấp không chỉ liên quan đến quyền lợi kinh tế của các bên mà còn tác động đến: Tài sản công; Quy hoạch và chính sách phát triển; Dịch vụ công thiết yếu; Uy tín của cơ quan quản lý và khả năng huy động vốn trong tương lai.

Chính vì vậy, tranh chấp PPP đòi hỏi cơ chế giải quyết vừa bảo đảm tính pháp lý, vừa cân bằng lợi ích quốc gia và lợi ích thương mại.

Trọng tài thương mại – Công cụ giải quyết tranh chấp phù hợp nhất cho hợp đồng PPP

Điều 97 của Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020 cho phép các bên lựa chọn thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc Tòa án để giải quyết tranh chấp. Đồng thời, theo Điểm b Khoản 5 Điều 86 của Luật Xây dựng ưu tiên việc sử dụng tổ chức trọng tài trong nước đối với dự án đầu tư công và PPP.

Những ưu điểm nổi bật của trọng tài trong dự án PPP

1. 1. Bảo đảm tính bình đẳng: Trọng tài giúp Nhà nước và nhà đầu tư tham gia tố tụng với vị thế cân bằng hơn.
   2. Bảo mật thông tin: Đặc biệt quan trọng đối với các dự án hạ tầng chiến lược và quá trình gọi vốn.
   3. Linh hoạt về thủ tục: Tiết kiệm thời gian, chi phí và giảm gián đoạn dự án.
   4. Thuận lợi trong áp dụng pháp luật Việt Nam: Khi lựa chọn trọng tài trong nước, phán quyết thường thuận lợi hơn trong thi hành và gắn với bối cảnh pháp lý Việt Nam.
   5. Dung hòa lợi ích quốc gia và lợi ích doanh nghiệp: Cho phép giải quyết tranh chấp mà vẫn bảo đảm kiểm soát các vấn đề liên quan đến tài sản công, đất đai và quy hoạch.

Ba nhóm rủi ro cốt lõi thường gặp trong hợp đồng PPP:

Một là, rủi ro do Chủ đầu tư/Cơ quan nhà nước chịu trách nhiệm

– Giải phóng mặt bằng;

– Chậm trễ phê duyệt;

– Cam kết doanh thu.

Hai là, rủi ro do Nhà đầu tư/Nhà thầu chịu trách nhiệm

– Thiết kế và xây dựng;

– Vận hành và bảo trì;

– Tài chính và thị trường.

Ba là, rủi ro được chia sẻ

– Biến động doanh thu;

– Bất khả kháng;

– Trở ngại khách quan;

– Thay đổi pháp luật.

Nguyên nhân thực sự dẫn đến tranh chấp:

Không phải do rủi ro xảy ra, mà do hợp đồng không quy định rõ cách xử lý. Các bên có thể đã “thỏa thuận” về phân chia rủi ro, nhưng khi sự kiện phát sinh, lại không thể xác định rõ ai phải chịu trách nhiệm và chịu trong phạm vi nào.

Nguyên nhân phổ biến gồm: Định nghĩa rủi ro chưa cụ thể; Điều kiện kích hoạt trách nhiệm không rõ; Không quy định thời hạn xử lý; Thiếu công thức tính bồi thường và không xác định hệ quả tài chính cụ thể.

Bài học thực tiễn: 

Một điều khoản phân bổ rủi ro chỉ thực sự có giá trị khi nó trả lời được năm câu hỏi sau:

1. 1. Sự kiện nào được xem là rủi ro?
   2. Ai chịu trách nhiệm?
   3. Trong phạm vi nào?
   4. Trong thời hạn bao lâu?
   5. Hệ quả tài chính được tính như thế nào?

Xung đột lớn nhất trong PPP: Khác biệt về tốc độ và cơ chế ra quyết định

Đây chính là “điểm va chạm hệ thống” thường xuyên gây ra tranh chấp.

Bốn kỹ thuật soạn thảo hợp đồng giúp giảm thiểu tranh chấp PPP:

Một là, mô tả chi tiết cấu trúc rủi ro: Quy định cụ thể từng rủi ro, điều kiện phát sinh, bên chịu trách nhiệm, thời hạn và hậu quả tài chính.

Hai là, thiết lập cơ chế “phê duyệt mặc định”: Nếu bên có thẩm quyền không phản hồi trong thời hạn nhất định thì được coi là đã chấp thuận.

Ba là, thành lập Tổ công tác chung: Bao gồm đại diện Nhà nước, nhà đầu tư và chuyên gia độc lập để xử lý bất đồng kịp thời.

Bốn là, xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp đa tầng: Thương lượng → Hòa giải → Hội đồng giải quyết tranh chấp (DAB/DRB) → Trọng tài hoặc Tòa án.

• Hòa giải – Giải pháp chiến lược để bảo vệ quan hệ hợp tác
• Lợi ích đối với Chủ đầu tư: Bảo vệ uy tín chính trị và trật tự công; Giảm áp lực trách nhiệm và ngân sách; Kiểm soát được kết quả và tăng mức độ an toàn pháp lý.
• Lợi ích đối với Nhà đầu tư/Nhà thầu: Bảo vệ dòng tiền; Giảm chi phí tranh tụng; Duy trì tiến độ dự án; Giữ gìn quan hệ hợp tác lâu dài.

Điều khoản giải quyết tranh chấp mẫu nên được ghi rõ trong hợp đồng PPP

Ví dụ: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến Hợp đồng này trước hết phải được giải quyết thông qua thương lượng thiện chí trong thời hạn 30 ngày. Nếu không đạt được thỏa thuận, tranh chấp sẽ được giải quyết chung thẩm tại VIAC theo Quy tắc tố tụng trọng tài của VIAC. Địa điểm trọng tài tại Thành phố Hồ Chí Minh. Ngôn ngữ tố tụng là tiếng Việt và/hoặc tiếng Anh tùy thỏa thuận của các bên.”

Hợp đồng tốt không phải là hợp đồng “dày”, mà là hợp đồng dự liệu được khủng hoảng

Sau nhiều năm tư vấn và giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực đầu tư, xây dựng và hạ tầng, tôi cho rằng giá trị lớn nhất của luật sư không nằm ở việc “thắng kiện” sau khi tranh chấp xảy ra, mà ở khả năng thiết kế một cấu trúc hợp đồng đủ chặt chẽ để tranh chấp không leo thang và trong các dự án PPP, mỗi điều khoản được soạn thảo đúng ngay từ đầu có thể giúp tiết kiệm hàng chục tỷ đồng chi phí, bảo vệ tiến độ, duy trì niềm tin của nhà đầu tư và tránh những hệ lụy pháp lý kéo dài nhiều năm.

Kết luận

PPP là tương lai của phát triển hạ tầng hiện đại. Nhưng PPP chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi các bên coi hợp đồng như một cơ chế quản trị rủi ro toàn diện, chứ không đơn thuần là văn bản ghi nhận nghĩa vụ và trên hết, một hợp đồng PPP được soạn thảo tốt chính là “lá chắn pháp lý” vững chắc nhất để bảo vệ lợi ích của Nhà nước, nhà đầu tư và toàn bộ xã hội.

LS LAW FIRM – Always accompany your development.