Kiểm soát sức mạnh thị trường trên các nền tảng số: Những thay đổi mang tính đột phá trong luật cạnh tranh

Sự bùng nổ của các siêu ứng dụng và sàn thương mại điện tử đã làm thay đổi hoàn toàn cách thức xác định vị trí thống lĩnh thị trường. Dự thảo sửa đổi Luật Cạnh tranh 2026 đã đưa ra những tiêu chí mới nhằm “siết chặt” quản lý đối với các doanh nghiệp chủ quản nền tảng số, ngăn chặn hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh và đảm bảo một môi trường kinh doanh bình đẳng, minh bạch.

1. Cách xác định thị phần: Không chỉ dựa vào doanh thu

Trong kinh tế truyền thống, thị phần thường được tính dựa trên doanh thu hoặc số lượng đơn vị hàng hóa bán ra. Tuy nhiên, đối với các nền tảng số, doanh thu đôi khi không phản ánh đúng sức mạnh thực tế của doanh nghiệp. Điển hình là các nền tảng cung cấp dịch vụ tìm kiếm hoặc mạng xã hội miễn phí cho người dùng, nhưng lại thu lợi khổng lồ từ việc khai thác dữ liệu cá nhân và bán không gian quảng cáo.

Tại Khoản 3 Điều 2 Dự thảo Luật Cạnh tranh 2026 đã có bước tiến quan trọng khi bổ sung phương pháp xác định thị phần trên nền tảng số, thay vì chỉ nhìn vào các con số tài chính đơn thuần, cơ quan quản lý sẽ xem xét các tiêu chí định lượng đặc thù của nền kinh tế số như:

• Tỷ lệ người dùng: Tỷ lệ phần trăm số lượng người mua/người bán trên nền tảng số của doanh nghiệp so với tổng số người mua/người bán của tất cả các doanh nghiệp trên thị trường liên quan.
• Tỷ lệ giao dịch: Tỷ lệ phần trăm số lượng giao dịch được thực hiện trên nền tảng số của doanh nghiệp so với tổng số lượng giao dịch trên nền tảng số của tất cả các doanh nghiệp trên thị trường liên quan.
• Giá trị giao dịch: Tổng giá trị giao dịch trên nền tảng số so với toàn thị trường. Đây là một chỉ số cực kỳ quan trọng, phản ánh chính xác hơn tầm ảnh hưởng và sức mạnh chi phối của các sàn thương mại điện tử hoặc ứng dụng gọi xe, giao đồ ăn

2. Nhận diện “Sức mạnh thị trường đáng kể” trong kỷ nguyên số

Bên cạnh các tiêu chí định lượng, Dự thảo đã bổ sung một loạt các yếu tố định tính mới tại Điều 26 để đánh giá toàn diện liệu một doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường hay không, các yếu tố mới tiêu biểu có thể kể đến như sau:

• Dữ liệu người dùng: Khả năng thu thập, tích lũy, kiểm soát, xử lý và khai thác dữ liệu người sử dụng, dữ liệu giao dịch và dữ liệu thị trường trên nền tảng số. Thực tiễn, dữ liệu giúp nền tảng hiểu rõ hành vi người dùng hơn bất kỳ ai, từ đó tạo ra rào cản thông tin khổng lồ đối với các đối thủ mới muốn gia nhập thị trường, tạo ra một lợi thế cạnh tranh đặc biệt.
• Hiệu ứng mạng: Mức độ và phạm vi của hiệu ứng mạng trực tiếp hoặc hiệu ứng mạng gián tiếp của nền tảng số.Một yếu tố điển hình như một mạng xã hội càng có nhiều người dùng thì càng thu hút thêm người dùng mới, dẫn đến một môi trường thu hút hoạt động đối với người mua/người bán và ngày càng đẩy mạnh giá trị thị phần của nền tảng số đó. Đồng thời, tạo ra rào cản gia nhập thị trường cực lớn cho các đối thủ mới.
• Thuật toán & Trí tuệ nhân tạo (AI): Khả năng sử dụng thuật toán, trí tuệ nhân tạo hoặc công nghệ số khác để điều phối, kiểm soát giao dịch, giá cả hoặc hành vi của người dùng trên thị trường. Theo đó, việc sử dụng thuật toán để ưu tiên sản phẩm của chính mình hoặc “ép” giá người dùng sẽ bị đưa vào tầm ngắm của cơ quan quản lý.

3. Các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh bị cấm

Một điểm mới đáng chú ý tại Điều 27 của Dự thảo là việc chính thức cấm các chủ quản nền tảng số thực hiện hành vi “Ưu tiên tự thân”. Cụ thể, doanh nghiệp không được phép sử dụng thuật toán hoặc thứ hạng hiển thị để ưu tiên sản phẩm, dịch vụ của chính mình hoặc các công ty liên kết so với các đối thủ cạnh tranh trên cùng nền tảng.

Hành vi này không phải là mới mẻ và vốn là tâm điểm của nhiều vụ kiện chống độc quyền chấn động trên thế giới trong những năm gần đây, tiêu biểu như: vụ kiện Google Shopping tại Liên minh Châu Âu (EU) khi Ủy ban Châu Âu đã ra quyết định phạt Google vì đã sử dụng thuật toán tìm kiếm để ưu tiên hiển thị dịch vụ so sánh giá của chính mình (Google Shopping) ở vị trí nổi bật nhất, đồng thời hạ thấp thứ hạng của các dịch vụ so sánh giá đối thủ.

Tại Việt Nam, việc đưa hành vi “Ưu tiên tự thân” vào danh mục các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh bị cấm sẽ mang lại tác động thực tiễn to lớn. Quy định này sẽ ngăn chặn tình trạng các sàn thương mại điện tử, ứng dụng gọi xe hoặc giao đồ ăn sử dụng thuật toán để ưu tiên hiển thị các gian hàng “người nhà” hoặc các đối tác chiến lược. Từ đó, đảm bảo mọi doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), đều có cơ hội tiếp cận khách hàng một cách công bằng, dựa trên chất lượng sản phẩm và dịch vụ thực tế thay vì mối quan hệ với chủ nền tảng.

LS Law Firm với đội ngũ luật sư chuyên sâu về Luật Cạnh tranh và Công nghệ sẵn sàng hỗ trợ doanh nghiệp đánh giá rủi ro và tuân thủ các quy định mới này.

LS LAW FIRM

Nguồn tham khảo:

(1) Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (2026).

(2) Khái niệm Người gác cổng (gatekeeper) trong Đạo luật Thị trường Số của Liên minh châu Âu và khả năng tiếp nhận vào pháp luật cạnh tranh Việt Nam.